«Η μαντίλα είναι πολύ φορτισμένο σύμβολο»

Γιατί πληθαίνουν οι γυναίκες που επιλέγουν να φορέσουν τη μαντίλα; 
Καλύπτοντας το πρόσωπο και το κορμί τους εκφράζουν την πίστη τους ή αποδέχονται την περιστολή των ελευθεριών τους; 
Με μια σειρά από ανοιχτές επιστολές προς τις μουσουλμάνες που φορούν ή σκέφτονται να φορέσουν μαντίλα, η Αλγερινή Μαρνία Λαζρέγκ τις καλεί να αναρωτηθούν ποια είναι τα κίνητρα και οι συνέπειες της επιλογής τους

Πριν από λίγο καιρό, ένα από τα ελάχιστα δημόσια σχολεία της Αμβέρσας που επέτρεπε ακόμη στις μαθήτριες να φορούν μαντίλα, άλλαξε τακτική. 
Η διευθύντρια του σχολείου Κάριν Χέρεμανς, επέμενε ότι στο σχολικό περιβάλλον οι πολιτισμικές διαφορές πρέπει να γίνονται αντιληπτές σαν πλούτος και οι μαθητές να διδάσκονται ότι υπάρχουν αξίες οικουμενικές, πέρα από δόγματα και κουλτούρες. 
Οταν όμως έφτασε το 80% των κοριτσιών να φορούν μαντίλα, όταν είδε τις πρώτες νικάμπ και διαπίστωσε ότι ορισμένες απόφοιτες έμπαιναν στο σχολείο και σημείωναν τα ονόματα των κοριτσιών που μόλις έμπαιναν στο προαύλιο πέταγαν τη μαντίλα, η Χέρεμανς το ξανασκέφτηκε. 
«Η συζήτηση πια δεν αφορούσε το αν απαγορεύουμε ή όχι τη μαντίλα, αλλά πόσο μακριά θα είναι», έλεγε προ ημερών η Χέρεμανς, μιλώντας σε ανταποκριτή της ολλανδικής εφημερίδας «Handelsblad». 
Επειτα, στα μέσα του περασμένου μήνα, η μαντίλα απαγορεύτηκε σε όλα τα δημόσια σχολεία στις φλαμανδικές περιοχές του Βελγίου. 
Δεκαπέντε μέρες μετά την απαγόρευση, εξήντα μαθήτριες έχουν εγκαταλείψει το σχολείο.
«Καταργώντας τη μαντίλα από τα σχολεία, δεν την εξαφανίζεις. 
Τη σπρώχνεις στο περιθώριο, όπως τελικά και τις ίδιες τις γυναίκες», λέει η Λαζρέγκ, όταν της διηγούμαι αυτό το πιο πρόσφατο επεισόδιο από την ευρωπαϊκή περιπέτεια της μαντίλας, που όσο πάει και περιπλέκεται. 
Η Λαζρέγκ, που έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη θέση των γυναικών στον αναπτυσσόμενο κόσμο ως συνεργάτιδα, παλαιότερα, της Παγκόσμιας Τράπεζας και των Ηνωμένων Εθνών, πιστεύει ότι «με την απαγόρευση κρύβουμε το κεφάλι μας στην άμμο, σαν τη στρουθοκάμηλο». 
Η Αλγερινή κοινωνιολόγος, που σήμερα διδάσκει στο City University της Νέας Υόρκης, είναι βέβαιη πως μόνο οι ίδιες οι γυναίκες μπορούν να πετύχουν τον εξοβελισμό της μαντίλας, μέσα από την παιδεία και τη συμμετοχή στο δημόσιο διάλογο. 
Σε αυτό θέλει να συμβάλει με το νέο βιβλίο της «Questioning the Veil: Open Letters to Muslim Women». 
Για να διευκολύνουμε τη συζήτηση, συμφωνούμε ότι ο όρος «μαντίλα» αφορά όλες τις παραλλαγές - από την περισσότερο συνηθισμένη χιτζάμπ έως την τζιλμπάμπ και τη νικάμπ, που αφήνει μόνο μια σχισμή για τα μάτια.
Δεν υπάρχει περίπτωση η νομοθετική απαγόρευση της μαντίλας στα δημόσια σχολεία της Γαλλίας στην πραγματικότητα να προστατεύει τις μαθήτριες;
«Οχι, τις τιμωρεί. 
Οσο περισσότερο το κράτος ανακατεύεται στο τι θα φορέσει και τι δεν θα φορέσει μια γυναίκα τόσο λιγότερο ικανή θα είναι να σκεφτεί ελεύθερα και να αποφασίσει υπεύθυνα για τον εαυτό της. 
Το πρόβλημα είναι ακριβώς αυτό: οι γυναίκες πρέπει να αποφασίζουν, αφού για το δικό τους σώμα πρόκειται. Αλλά στην πραγματικότητα αυτό για το οποίο συζητάμε δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια συγκεκριμένη αντίληψη για την κοινωνική θέση της γυναίκας στις μουσουλμανικές χώρες και σε κάποιες από τις μουσουλμανικές κοινότητες στο δυτικό κόσμο. 
Εδώ τίθεται ένα ερώτημα γύρω από τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών και τους λόγους για τους οποίους καλλιεργείται μια προσπάθεια να αναιρεθούν οι κατακτήσεις των δεκαετιών του '60 και του '70. 
Γιατί υπάρχει αυτό το κίνημα που επιδιώκει να αναιρέσει την κοινωνική πρόοδο και να μας γυρίσει πίσω; 
Ωστόσο, όταν μια Γαλλίδα μουσουλμάνα δεν μπορεί να πάει στο σχολείο και μια καθηγήτρια στη Γερμανία δεν μπορεί να διδάξει επειδή φορούν μαντίλα, τότε υπάρχει έλλειμμα ανοχής στο διαφορετικό, κάτι που ενισχύει το κίνημα που θέλει την επιστροφή της μαντίλας. 
Εγώ λέω στις γυναίκες να αναρωτηθούν αν καταπολεμούν τη θρησκευτική μισαλλοδοξία χρησιμοποιώντας σύμβολα που στην πραγματικότητα έχουν ελάχιστη σχέση με την πίστη. 
Θεωρώ ότι η μαντίλα συμβολίζει κάτι περισσότερο ή κάτι άλλο από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις: συνδέεται με μια σειρά από ανισότητες ανάμεσα στα φύλα».
Δηλαδή, δεν συμφωνείτε με την άποψη ότι πρέπει να πάψουμε επιτέλους να ασχολούμαστε με ένα κομμάτι ύφασμα, ότι οι γυναίκες αντιμετωπίζουν πολύ πιο σοβαρά προβλήματα από τη μαντίλα;
«Η μαντίλα δεν είναι απλώς ένα κομμάτι ύφασμα, είναι ένα ύφασμα κορεσμένο με νόημα. Αν ρωτήσει κάποιος τις γυναίκες που το φορούν, θα πουν ότι το φορούν από σεμνότητα, για να προστατευτούν από σεξουαλικές παρενοχλήσεις, για να δηλώσουν μια πολιτική ή μια πολιτισμική ταυτότητα, ή θα πουν ότι τη φορούν για να εκφράσουν την πίστη τους. 
Αρα, όταν μια γυναίκα φοράει μαντίλα, μπορεί να της προσδίδει οποιοδήποτε από αυτά τα νοήματα: ταυτόχρονα, όμως, δεν ελέγχει το νόημα που οι υπόλοιποι αποδίδουν σε αυτό το ύφασμα. 
Και αντί να απελευθερώνει τη γυναίκα, η μαντίλα περιορίζει την ελευθερία της να προβάλει την εικόνα του εαυτού της που αληθινά επιθυμεί. 
Διότι ως σύμβολο η μαντίλα είναι πολύ φορτισμένη. 
Επειτα πρέπει να λάβουμε υπόψη το πλαίσιο· εννοώ ότι στη Γαλλία αλλιώς αντιλαμβάνεται το συμβολισμό της μαντίλας ένας μη μουσουλμάνος Γάλλος πολίτης και αλλιώς η κοινότητα στην οποία ανήκει η γυναίκα που τη φοράει. 
Ταυτόχρονα, υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στο να υποστηρίζουμε τον υπερβολικό πολιτισμικό σχετικισμό όσον αφορά τη μαντίλα και στο να δεχόμαστε ορισμένες πρακτικές που είναι συνυφασμένες με μια παράδοση ανισότητας μεταξύ των φύλων. 
Και προφανώς, κανονικά δεν θα έπρεπε να απασχολεί ούτε τους μουσουλμάνους ούτε τους μη μουσουλμάνους της Γαλλίας αν μια γυναίκα φοράει ή όχι μαντίλα. 
Ομως, ως μουσουλμάνα που απευθύνομαι σε άλλες μουσουλμάνες, λέω ότι υπάρχει η ανάγκη να συζητήσουμε και να αναρωτηθούμε τι μερίδιο στη διαιώνιση της ανισότητας φέρει η μαντίλα».

Λέτε δηλαδή ότι ένα κορίτσι που ζει στη Δύση μπορεί φορώντας τη μαντίλα να θέλει να εκφράσει κάτι εντελώς διαφορετικό από μια συνομήλική της σε μουσουλμανική κοινωνία; 
Αυτό έχει σημασία;

«Ο συμβολισμός μπορεί να είναι διαφορετικός, ναι. 
Μπορεί μια νεαρή γυναίκα στη Γαλλία, κόρη μεταναστών δεύτερης γενιάς, να φοράει τη μαντίλα επειδή θέλει να δηλώσει την αντίθεσή της στη μισαλλοδοξία και την ισλαμοφοβία, ειδικά μετά την 11η Σεπτεμβρίου. 
Ομως το ερώτημα είναι: γιατί να επιλέξει τη μαντίλα; 
Δεν μπορεί να εκφράσει την αντίθεσή της στη μισαλλοδοξία με άλλους τρόπους; 
Δηλαδή πρέπει η πολιτική διαμαρτυρία να γίνεται σε βάρος των γυναικών; 
Γιατί να καταφύγουμε σε ένα παμπάλαιο, παρωχημένο σύμβολο;».

Πάντως, οι περισσότερες γυναίκες λένε ότι η μαντίλα είναι ένας τρόπος να εκφράσουν την πίστη τους.

«Εδώ είναι η δυσκολία: Πώς κάνουμε το διαχωρισμό ανάμεσα σε εκείνο που είναι θρησκευτικό και στο απολύτως κοσμικό. 
Δεν υπάρχουν πολλά αποσπάσματα στο Κοράνι που αναφέρονται στη μαντίλα. 
Κι έπειτα υπάρχουν τόσες ερμηνείες της έννοιας που έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε μαντίλα, που στο τέλος δεν ξέρουμε πια για ποιο πράγμα μιλάμε. 
Ας πάρουμε το θέμα του σεβασμού προς το Θεό: Πού λέει στο Κοράνι ότι για να δείχνει η γυναίκα πως είναι πιστή πρέπει να φοράει μαντίλα; 
Πουθενά. 
Σέβομαι, λοιπόν, την πίστη κάθε γυναίκας αλλά παρ' όλ' αυτά, η ερώτηση που θέτω είναι: σε έναν κόσμο κορεσμένο με πολιτικά σύμβολα που παριστάνουν ότι αναφέρονται στη θρησκεία, σε έναν κόσμο όπου οργανωμένες ομάδες διδάσκουν στις γυναίκες τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, καταλήγουμε πια να μη γνωρίζουμε εάν φοράμε αυτό το ρούχο από ευλάβεια ή αν αυτή η ίδια η ευλάβεια γίνεται ένας παράγοντας που οφείλουμε να εξετάσουμε, εντάσσοντάς τον σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο. 
Αν λοιπόν μια νέα κοπέλα παίρνει την απόφαση να φορέσει τη μαντίλα ύστερα από εκτεταμένη μελέτη των ιερών κειμένων και έχοντας πειστεί ότι έτσι θα σώσει την ψυχή της, κανένα πρόβλημα. 
Μόνο που αμφιβάλλω αν μια γυναίκα μπορεί να καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα με δεδομένο το πλαίσιο μέσα στο οποίο παίρνει αυτή την απόφαση».
Γράφετε ότι η επιστροφή στη μαντίλα είναι μέρος μιας ευρύτερης και πολύ σύγχρονης τάσης που κάνει ευρεία χρήση της τεχνολογίας. 
Αυτό είναι το πλαίσιο στο οποίο αναφέρεστε;
«Ναι, και ειδικά στις μουσουλμανικές κοινότητες των δυτικών χωρών. 
Αλλά και στις χώρες της Μέσης Ανατολής είναι πολύ διαδεδομένα όλα αυτά τα dvd που λένε στις γυναίκες πώς να ντυθούν - είναι πολύ σύνηθες να μπεις σε ένα κατάστημα όπου ο ιδιοκτήτης προβάλλει μια ταινία όπου κάποιος που είναι ντυμένος σαν κληρικός υπαγορεύει στις γυναίκες τα θρησκευτικά τους καθήκοντα και τους λέει πώς πρέπει να εκφράζουν την πίστη τους. 
Τα κρατικά ραδιόφωνα, επίσης, μεταδίδουν συζητήσεις γύρω από τη σωστή συμπεριφορά και την ένδυση των γυναικών. 
Και βεβαίως, στην εποχή μας, το Διαδίκτυο είναι γεμάτο από βίντεο που λένε στις γυναίκες πώς να φορέσουν τη μαντίλα - πριν από λίγες μέρες έβλεπα στο youtube έναν τύπο που χρησιμοποιούσε χάρακα για να υποδεικνύει, πάνω στο κεφάλι μιας κούκλας βιτρίνας, ως πού πρέπει να φτάνει η μαντίλα. 
Η μαντίλα, λοιπόν, έχει γίνει μέινστριμ».
Ωστόσο υπάρχει μια μεγάλη μερίδα γυναικών που βλέπουν τη μαντίλα ως σύμβολο γυναικείας χειραφέτησης και ενδυνάμωσης. 
Το επιχείρημα είναι ότι χάρη στη μαντίλα διαφοροποιούνται από το δυτικό στερεότυπο, που αντιμετωπίζει τις γυναίκες σαν σεξουαλικά αντικείμενα.
«Αυτό είναι το τυπικό επιχείρημα που επιστρατεύεται στη συζήτηση για τη μαντίλα, και το θεωρώ εντελώς εσφαλμένο. 
Υπάρχουν και κοινωνικοί επιστήμονες που έχουν συγγράψει ολόκληρες μελέτες για να πείσουν ότι η μαντίλα απελευθερώνει τη γυναίκα, γιατί όταν τη φοράει, ο πατέρας της τής επιτρέπει να πάει στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο, ο άνδρας της την αφήνει να εργαστεί κ.λπ. 
Βρίσκω αυτονοήτως προβληματικό ένα επιχείρημα που στην ουσία μάς λέει ότι προκειμένου ένας άνθρωπος να ασκήσει το αναφαίρετο δικαίωμά του στη μόρφωση ή στην εργασία, πρέπει προηγουμένως να έχει συμφωνήσει στην υποταγή του. Υπάρχουν νεαροί άνδρες που επιμένουν να υπογράψει η μέλλουσα σύζυγός τους ότι θα φοράει τη μαντίλα. 
Γιατί; Το να λέμε, λοιπόν, ότι η γυναίκα είναι πιο δυνατή με τη μαντίλα αντιφάσκει με την πραγματικότητα. Τώρα, για τα δυτικά στερεότυπα, να ξεκινήσω από το εξής: στο τέλος τέλος, γιατί πρέπει να υποφέρω εγώ φορώντας τη μαντίλα, τα μακριά μανίκια και αυτά τα άβολα ρούχα, γιατί να τιμωρούμαι εγώ για τον τρόπο που αποφασίζουν να ντυθούν οι γυναίκες στη Νέα Υόρκη, στην Αθήνα ή το Παρίσι;
 Λένε "Κοίτα πώς τις παρουσιάζουν τα μίντια, πώς τις αντιμετωπίζουν σαν σεξουαλικά αντικείμενα"· μα οι γυναίκες στη Δύση τα ξέρουν ήδη όλα αυτά, τα συζητάνε, γράφουν βιβλία. 
Κοιτάξτε όμως τα μίντια στο Ιράν. 
Μήπως δεν αντιμετωπίζουν τις γυναίκες σαν αντικείμενα όταν τους υποδεικνύουν πώς να φοράνε τη χιτζάμπ;».

Στις επιστολές σας γράφετε ότι «κάθε φορά που μια γυναίκα φοράει τη μαντίλα, η πράξη της αντανακλά και στις υπόλοιπες γυναίκες, ανάμεσα στις οποίες είναι και εκείνες που είναι ακόμη κορίτσια».

«Επειδή η μαντίλα είναι ένα θέμα που απασχολεί ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο, επειδή είναι μια από τις πρακτικές που συνδέονται με το τι σημαίνει να είσαι μουσουλμάνα, κάθε γυναίκα που παίρνει την απόφαση να φορέσει μαντίλα, με έναν τρόπο εμπλέκει σε αυτή την απόφαση γυναίκες που ζουν σε άλλες περιοχές του κόσμου. 
Οταν μια γυναίκα φοράει τη χιτζάμπ στην Αθήνα ή στο Παρίσι ή στο Αλγέρι, συμβάλλει στο να γίνει πιο δύσκολο για μια άλλη γυναίκα στο Ριάντ ή στην Τεχεράνη να αγωνιστεί ενάντια στην υποχρέωση να τη φοράει. 
Αυτό είναι κάτι που καμιά φορά δεν συνειδητοποιούν οι γυναίκες. 
Κι έπειτα, υπάρχει κι ένα άλλο στοιχείο - μια κοπέλα που βάζει σήμερα τη μαντίλα και προσπαθεί να την υποστηρίξει, πρέπει να καταλάβει ότι γυρνάει πίσω το χρόνο. 
Τις δεκαετίες του '50 και του '60 οι γυναίκες αγωνίστηκαν για κοινωνική ισότητα, για να εμφανίζονται τώρα διάφοροι κοινωνικοί επιστήμονες και να λένε πόσο όμορφο και φεμινιστικό είναι αυτό το σύμβολο της καταπίεσης...».
Marnia Lazreg, «Questioning the Veil: Open Letters to Muslim Women», Princeton University Press

πηγη