Υποσυνείδητο... Εκεί γεννιούνται οι πιο σημαντικές αποφάσεις μας...

«Ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος από δισεκατομμύρια κύτταρα που ονομάζονται νευρώνες. Καθένα από αυτά είναι τόσο περίπλοκο όσο μια πόλη και στέλνει στο άλλο ηλεκτρικούς παλμούς εκατοντάδες φορές το δευτερόλεπτο. Αν σε καθέναν από τους τρισεκατομμύρια αυτούς παλμούς αντιστοιχούσε ένα φωτόνιο φωτός, το αποτέλεσμα θα μπορούσε να μας τυφλώσει...». 

Ο παραπάνω είναι ο ιδιαίτερα παραστατικός τρόπος τον οποίο επέλεξε ο νευροεπιστήμονας Ντέιβιντ Ίγκλμαν για να περιγράψει την πολυπλοκότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Ένα εντυπωσιακό δίκτυο το οποίο για να εξηγηθεί στο σύνολό του θα απαιτούσε τη γέννηση νέων μαθηματικών κανόνων. Και μπορεί να γνωρίζουμε ότι οι ελπίδες, οι σκέψεις, τα όνειρα, οι φόβοι, τα ταλέντα, η αίσθηση του χιούμορ, η φιλοδοξία μας γεννιούνται σε αυτόν το σούπερ επιδέξιο υπολογιστή που κρύβουμε στο κεφάλι μας, οι επιστήμονες όμως έρχονται να μας υπενθυμίσουν κάτι πολύ πιο σημαντικό, που τις περισσότερες φορές αγνοούμε.

Η πλειονότητα όσων κάνουμε, σκεφτόμαστε και αισθανόμαστε δεν βρίσκεται κάτω από τον έλεγχο του συνειδητού μας. Όπως αναφέρει ο Ίγκλμαν στο νέο του βιβλίο Incognito, the Secret Lives of the Brain (Ινκόγκνιτο: Οι μυστικές ζωές του εγκεφάλου, εκδ. Vintage Books) «ο συνειδητός εαυτός μας, το εγώ που ξυπνάει μαζί μας κάθε πρωί είναι ένα τίποτα μπροστά σε όλα όσα συμβαίνουν στο μυαλό μας». Με απλά, λοιπόν, λόγια, προσπαθεί να ρίξει φως στις διεργασίες που πραγματοποιούνται στους νευρώνες μας όταν εμείς... απουσιάζουμε. Και να εξηγήσει καθημερινά πράγματα: γιατί βρίσκουμε γοητευτικό έναν τύπο χωρίς να καταλαβαίνουμε το λόγο, γιατί πατάμε το φρένο του αυτοκινήτου μπροστά σε ένα εμπόδιο χωρίς καν να το σκεφτούμε, γιατί τελικά επιλέξαμε το τάδε ενώ είχαμε καταλήξει στο δείνα...«There’ s someone in my head but it’ s not me» «Υπάρχει κάποιος στο κεφάλι μου αλλά δεν είμαι εγώ» τραγουδούσαν οι Pink Floyd στο πασίγνωστο κομμάτι τους Brain Damage το 1973. 

Κάτι συμβαίνει σε αυτόν το σκοτεινό κόσμο, που ναι μεν είναι απόλυτα δικός μας, αλλά από την άλλη δεν μπορούμε να έχουμε τον πλήρη έλεγχό του, αφού στο μεγαλύτερο μέρος του ο εγκέφαλός μας λειτουργεί στον αυτόματο. Και μπορεί να πιστεύουμε ότι τα ελέγχουμε όλα, αλλά, σύμφωνα με τους επιστήμονες, η συνείδησή μας δεν βρίσκεται στο κέντρο των πράξεών μας, αλλά σε μια μακρινή γωνία. Ακούει τι συμβαίνει, αλλά δεν μας το λέει δυνατά, απλώς μας το ψιθυρίζει. Η απλή αυτή ιδέα, η οποία άλλαξε την επιστήμη της ψυχιατρικής, αναπτύχθηκε από τον Φρόιντ. Μελετώντας τους ασθενείς του συνειδητοποίησε ότι πολλές φορές οι αποφάσεις τους δεν είχαν καμία σχέση με το συνειδητό κομμάτι του εαυτού τους. Πρέπει να υπήρχαν βαθύτερα αίτια κρυμμένα στο μυαλό τους τα οποία υπαγόρευαν τις κινήσεις τους. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο Ίγκλμαν, όλα αυτά που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας δεν είναι τίποτα παραπάνω από το πρωτοσέλιδο μιας εφημερίδας. Μια γενική εικόνα, η οποία μας δίνει το βασικό νόημα. Από εκεί και πέρα, αν δεν ξεφυλλίσουμε το έντυπο, δεν μπορούμε να μάθουμε και να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει στον κόσμο.

Με τα μάτια του μυαλού Ας πάρουμε για παράδειγμα την όρασή μας. Πόσο σίγουροι είμαστε ότι με τα μάτια μας βλέπουμε οτιδήποτε συμβαίνει και κυρίως ότι όλα αυτά είναι πραγματικά; «Η παραίσθηση του καταρράκτη» είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των οπτικών παραισθήσεων που αντιμετωπίζουμε καθημερινά χωρίς να τις αντιλαμβανόμαστε. Σύμφωνα με αυτή, αν παρατηρήσουμε τα τρεχούμενα νερά ενός καταρράκτη για κάποια δευτερόλεπτα και στη συνέχεια μεταφέρουμε το βλέμμα μας στα βράχια που βρίσκονται δεξιά και αριστερά του, θα δούμε και αυτά επίσης να κινούνται. Αυτό συμβαίνει γιατί η όραση είναι το αποτέλεσμα πολλών διαφορετικών μονάδων. Κάποια κομμάτια, λοιπόν, του οπτικού μας συστήματος επιμένουν ότι τα βράχια κινούνται, ενώ κάποια άλλα όχι. 

Και καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι τελικά τα βράχια δεν κινούνται, όχι γιατί είναι αυτό που αντιλαμβανόμαστε, αλλά επειδή το υποσυνείδητό μας, με την εμπειρία και τις γνώσεις που έχει αποκομίσει, μας προειδοποιεί για το αντίθετο. Επομένως η σκέψη μας δεν έχει να κάνει (πάντα) με το συνειδητό μέρος του «εγώ» μας και τις αισθήσεις μας, αλλά με τη φωνή της λογικής που ακούγεται από τα βάθη του μυαλού μας. Από την άλλη, πολλές φορές οι προσδοκίες μας επηρεάζουν αυτά που βλέπουμε. Βλέπουμε τα... κρυμμένα ρολόγια στον αφηρημένο πίνακα ενός καλλιτέχνη γιατί γνωρίζουμε ήδη τη δουλειά του. Αντίθετα, η φίλη μας, που δεν έχει ξαναδεί πίνακά του, αδυνατεί να τα εντοπίσει. Ο εγκέφαλος μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί αν κάνουμε μια συγκεκριμένη κίνηση κάτω από ορισμένες συνθήκες. Κι αυτό γιατί έχει ξανακάνει κάτι ανάλογο στο παρελθόν και γνωρίζει πώς να το καταφέρει και τώρα. Ήδη από το 1940 οι επιστήμονες είχαν αρχίσει να φλερτάρουν με την ιδέα ότι η αντίληψή μας για τα πράγματα γεννιέται από τις πληροφορίες που ήδη έχει συλλέξει ο εγκέφαλος, από τον τρόπο που συνδυάζει τις προσδοκίες με τις αισθήσεις μας. Στην περίπτωση του πίνακα, στην αντιστοιχία ανάμεσα στην προσδοκία των ρολογιών και την αίσθηση της όρασης. 

Προσοχή στο κενό! Αν κάποιος μας ζητούσε να περιγράψουμε με κάθε λεπτομέρεια πώς παρκάρουμε το αυτοκίνητό μας σε ένα πολύ στενό πάρκινγκ, μάλλον θα τον κοιτούσαμε με απορία. Μπορούμε εύκολα να το κάνουμε, αλλά δεν ξέρουμε πώς και γιατί. Και σε αυτό το σημείο φανερώνεται άλλο ένα κρυφό χαρτί του εγκεφάλου, η «σιωπηρή μνήμη». Πρόκειται για τη γνώση που κατέχει το μυαλό μας για ορισμένα πράγματα, στην οποία όμως εμείς ουσιαστικά δεν έχουμε πρόσβαση. Δηλαδή για το κενό που υπάρχει ανάμεσα σε αυτά που έχει την ικανότητα να εφαρμόσει ο εγκέφαλός μας και σε εκείνα που συνειδητά ξέρουμε ότι μπορούμε να κάνουμε. Στην ουσία, σύμφωνα με τον Ίγκλμαν, το μυαλό μας είναι ένας πολύπλοκος υπολογιστής που συνδυάζει τα λογισμικά του συνειδητού και του ασυνείδητου. Θα λέγαμε επομένως ότι ο νους μας αποτελεί μια σούπερ επιτυχημένη επιχείρηση με πολύ ικανό διοικητικό συμβούλιο. Σε αυτή την εταιρεία η συνείδηση παίζει το ρόλο του διευθύνοντα συμβούλου, του στελέχους που είναι υπεύθυνο για τη μακροπρόθεσμη λειτουργία και οργάνωσή της, ενώ άλλοι υπάλληλοι, σε χαμηλότερες θέσεις, φροντίζουν για τις καθημερινές ανάγκες της. 

Το συνειδητό μέρος λοιπόν του εγκεφάλου μας θέτει τους στόχους και το υπόλοιπο σύστημα βρίσκει τους τρόπους για να τους πραγματοποιήσει, ακόμα κι αν δεν καταλαβαίνουμε πώς. Αυτό που κάνει το συνειδητό μέρος του εγκεφάλου, όπως και ο επικεφαλής μιας ομάδας, είναι να εκπαιδεύει τους υφισταμένους του ώστε να αντιμετωπίζουν τις διάφορες καταστάσεις. Όταν αυτές προκύπτουν, απλώς κάνει πίσω και τους αφήνει να λύσουν τα προβλήματα αποτελεσματικά. Φανταστείτε μια αθλήτρια ενόργανης στη δοκό ισορροπίας. Όταν έρχεται η ώρα να εκτελέσει το πρόγραμμά της, δεν σκέφτεται πώς θα κάνει κάθε άλμα. Απλώς εφαρμόζει όλα όσα της δίδαξαν οι ατέλειωτες ώρες προπόνησης, όταν συνειδητά εκτελούσε κάθε κίνηση με τον κατάλληλο τρόπο.

πηγη